شام آخر: ۷ جزئیات در شاهکار لئوناردو که بیشتر مردم نمی‌بینند

دیواری در میلان، نه یک بوم

لئوناردو شام آخر را تقریباً میان سال‌های ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸ بر دیوار شمالی غذاخوری سانتا ماریا دله گراتسیه، صومعه‌ی دومینیکن‌ها در میلان، نقاشی کرد.¹ سفارش از سوی لودوویکو اسفورتسا، فرمانروای میلان و حامی آن زمان لئوناردو، بود.² ابعاد این نقاشی دیواری ۴۶۰ × ۸۸۰ سانتی‌متر است.¹

از سال ۱۹۸۰ کلیسا، صومعه و شام آخر با هم در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.¹

لحظه‌ای که لئوناردو برگزید

صحنه از روایت انجیل پیروی می‌کند که در آن عیسی به حواریون می‌گوید یکی از آنان به او خیانت خواهد کرد.² لئوناردو دوازده حواری را در چهار گروه سه‌نفره می‌چیند و فضا را حول یک نقطه‌ی گریز در شقیقه‌ی راست عیسی می‌سازد، تا خطوط معماری نگاه را به چهره‌ی او برسانند.² به‌جای هاله‌ای نقاشی‌شده، پنجره‌ی روشن پشت سرش سر او را قاب می‌گیرد.³

هفت جزئیات که ارزش دوباره نگاه کردن دارند

۱. فاصله‌ی کنار عیسی

در سمت راست عیسی، حواری جوان و بی‌ریشی که به‌طور سنتی یوحنا دانسته می‌شود، به سوی پطرس خم شده و میان این دو پیکر فاصله‌ای V شکل پدید آمده است. این فاصله بخشی از ریتم ترکیب‌بندی است: گروه‌هایی از پیکرها که با مکث‌هایی از هم جدا می‌شوند.

۲. دستی که چاقو گرفته است

پشت یهودا دستی چاقویی را محکم گرفته است. این دست از آنِ پطرس است که بازویش به عقب پیچ خورده، در حالی که خم شده تا با یوحنا سخن بگوید.⁴ بسیاری از نویسندگان این چاقو را به رویدادی در انجیل ربط می‌دهند که در آن پطرس بعدها گوش خادم کاهن اعظم را می‌بُرد (یوحنا ۱۸:۱۰).⁴

۳. نمک کنار یهودا

کنار آرنج یهودا نمکدانی واژگون افتاده است. در اثر اصلیِ آسیب‌دیده به‌سختی دیده می‌شود؛ نسخه‌های اولیه‌ی این نقاشی دیواری آن را روشن‌تر نشان می‌دهند.⁴

۴. ملودی‌ای در نان؟

در سال ۲۰۰۷ نوازنده‌ی ایتالیایی، جووانی ماریا پالا، پیشنهاد کرد که نان‌های روی میز و دست‌های پیکرها، اگر از راست به چپ مانند نت‌هایی روی حامل خوانده شوند، ملودی کوتاهی حدود ۴۰ ثانیه می‌سازند.⁵

۵. دری که پاهای عیسی را گرفت

در سال ۱۶۵۲ دری در دیوار، زیر مرکز نقاشی، گشوده شد که پاهای عیسی را از میان برد و رنگ و گچ پیرامونش را سست کرد.² این دهانه بعدها با آجر بسته شد، اما این فقدان برجا مانده است.⁶

۶. دیواری که از بمباران جان به در برد

در اوت ۱۹۴۳ بمباران، سقف طاقی غذاخوری و تزئینات دیوار شرقی آن را ویران کرد.³ دیوار شام آخر برپا ماند، اما نقاشی چند ماه در معرض هوای آزاد بود تا تالار دوباره ساخته شد.²

۷. آزمایشی که تقریباً بی‌درنگ شکست خورد

لئوناردو به شیوه‌ی فرسکوی واقعی نقاشی نکرد؛ شیوه‌ای که در آن رنگدانه با گچ خیس پیوند می‌خورد. او نقاشی بر دیوار خشک را برگزید تا آهسته کار کند و تغییر بدهد.¹ رنگ هرگز به‌طور پایدار نچسبید و ظرف چند سال شروع به پوسته شدن کرد.² بخار آشپزخانه، دوده‌ی شمع‌ها، رطوبت، استفاده‌ی سربازان ناپلئون از تالار به‌عنوان اصطبل و سیلی در آغاز سده‌ی نوزدهم آسیب را افزایش دادند.²

تازه‌ترین مرمت، به سرپرستی پینین برامبیلا بارچیلون، بیش از بیست سال طول کشید و در ۱۹۹۹ به پایان رسید.⁷ در این مرمت رنگ‌آمیزی‌های بعدی، چرک و ورنی برداشته شد، و هنوز محل بحث است، چون بخش بزرگی از رنگ اصلی پیش‌تر از میان رفته بود.²

دیدن آن امروز

غذاخوری اکنون موزه‌ی «چناکولو وینچانو» است. به دلایل حفاظتی، بازدیدها ۱۵ دقیقه برای گروه‌هایی حداکثر ۴۰ نفره طول می‌کشد و رزرو الزامی است (بنا بر اعلام موزه در نوامبر ۲۰۲۶).¹ بر دیوار روبه‌رو «به صلیب کشیدن» اثر جووانی دوناتو مونتورفانو، مورخ ۱۴۹۵، قرار دارد.³

پخش ویدیو: شام آخر ۷ راز را پنهان کرده که تقریباً هیچ‌کس متوجه‌شان نشده استبا پخش ویدیو، آن از یوتیوب بارگذاری می‌شود.

جستار ویدیویی ما همین هفت جزئیات را بر خود دیوار بررسی می‌کند.